نام كتاب: ‏23) جاذبه و دافعه علي (ع)‏

تأليف: استاد شهيد مرتضي مطهري

نام فصل: ‏(عشق)، سازنده يا خراب كننده‏

-------------------------------------------------------------

سازنده يا خراب كننده

علاقه به شخص يا شي‏ء وقتي كه به اوج شدت برسد، به طوري كه وجود انسان را مسخر كند و حاكم مطلق وجود او گرد عشق ناميده مي‏شود. عشق، اوج علاقه و احساسات است. ولي نبايد پنداشت كه آنچه به اين نام خوانده مي‏شود يك نوع است. دو نوع كاملا مختلف است. آنچه از آثار نيك گفته شد مربوط به يك نوع آن است و اما نوع ديگر آن كاملا آثار مخرب و مخالف دارد. احساسات انسان انواع و مراتب دارد. برخي از آنها از مقوله شهوت و مخصوصا شهوت جنسي است و از وجوه مشترك انسان و ساير حيوانات است. با اين تفاوت كه در انسان به علت خاصي كه مجال و توضيحش نيست اوج و غليان زائد الوصفي مي‏گيرد و بدين جهت نام عشق به آن مي‏دهند و در حيوان هرگز به اين صورت در نمي‏آيد، ولي به هر حال از لحاظ حقيقت و ماهيت، جز طغيان و فوران و طوفان شهوت چيزي نيست. از مبادي جنسي سرچشمه مي‏گيرد و به همانجا خاتمه مي‏يابد. افزايش و كاهشش بستگي زيادي دارد به فعاليتهاي فيزيولوژيكي دستگاه تناسلي و قهرا به سنين جواني. با پا گذاشتن به سن از يك طرف، و اشباع و افراز از طرف ديگر كاهش مي‏يابد و منتفي مي‏گردد. جواني كه از ديدن روئي زيبا و موئي مجعد به خود مي‏لرزد و از لمس دستي ظريف به خود مي‏پيچد، بايد بداند جز جريان مادي حيواني در كار نيست. اينگونه عشقها به سرعت مي‏آيد و به سرعت مي‏رود، قابل اعتماد و توصيه نيست، خطرناك است، فضيلت كش است. تنها با كمك عفاف و تقوا و تسليم نشدن در برابر آن است كه آدمي سود مي‏برد. يعني خود اين نيرو انسان را به سوي هيچ فضيلتي سوق نمي‏دهد اما اگر در وجود آدمي رخنه كرد و در برابر نيروي عفاف و تقوا قرار گرفت و روح، فشار آنرا تحمل كرد ولي تسليم نشد، به روح قوت و كمال مي‏بخشد. انسان نوعي ديگر احساسات دارد كه از لحاظ حقيقت و ماهيت با شهوت مغاير است. بهتر است نام آنرا عاطفه و يا به تعبير قرآن " مودت " و " رحمت " بگذاريم. انسان آنگاه كه تحت تأثير شهوات خويش است، از خود بيرون نرفته است، شخص يا شي‏ء مورد علاقه را براي خودش مي‏خواهد و به شدت مي‏خواهد. اگر درباره معشوق و محبوب مي‏انديشد بدين صورت است كه چگونه از وصال او بهره مند شود و حداكثر تمتع را ببرد. بديهي است كه چنين حالتي نمي‏تواند مكمل و مربي روح انسان باشد و روح او را تهذيب نمايد. اما انسان گاهي تحت تأثير عواطف عالي انساني خويش قرار مي‏گيرد، محبوب و معشوق در نظرش احترام و عظمت پيدا مي‏كند، سعادت او را مي‏خواهد، آماده است خود را فداي خواسته‏هاي او بكند. اينگونه عواطف، صفات و صميميت و لطف و رقت و از خود گذشتگي به وجود مي‏آورد برخلاف نوع اول كه از آن خشونت و سبعيت و جنايت بر مي‏خيزد. مهر و علاقه مادر به فرزند از اين مقوله است. ارادت و محبت به پاكان و مردان خدا، و همچنين وطن دوستيها و مسلك دوستيها از اين مقوله است. اين نوع از احساسات است كه اگر به اوج و كمال برسد همه آثار نيكي كه قبلا شرح داديم بر آن مترتب است و هم اين نوع است كه به روح شكوه و شخصيت و عظمت مي‏دهد بر خلاف نوع اول كه زبون كننده است. و هم اين نوع از عشق است كه پايدار است و با وصال تيزتر و تندتر مي‏شود بر خلاف نوع اول كه ناپايدار است و وصال مدفن آن به شمار مي‏آيد. در قرآن كريم رابطه ميان زوجين را با كلمه " مودت " و " رحمت " تعبير مي‏كند (1) و اين نكته بسيار عالي است. اشاره به جنبه انساني و فوق حيواني زندگي زناشوئي است. اشاره به اينست كه عامل شهوت تنها رابطه طبيعي زندگي زناشوئي نيست. رابط اصلي صفا و صميميت و اتحاد دو روح است و به عبارت ديگر آنچه زوجين را به يكديگر پيوند يگانگي مي‏دهد مهر و مودت و صفا و صميميت است نه شهوت كه در حيوانات هم هست. مولوي با بيان لطيف خويش، ميان شهوت و مودت تفكيك مي‏كند، آنرا حيواني و اين را انساني مي‏خواند. مي‏گويد:

خشم و شهوت وصف حيواني بود *** مهر و رقت وصف انساني بود

اين چنين خاصيتي در آدمي است مهر، حيوان را كم است، آن از كمي است فيلسوفان مادي نيز نتوانسته‏اند اين حالت معنوي را كه از جهاتي جنبه غيرمادي دارد و با مادي بودن انسان و مافوق انسان سازگار نيست، در بشر انكار كنند. برتراند راسل در كتاب زناشوئي و اخلاق مي‏گويد: " كاري كه منظور از آن فقط در آمد باشد نتايج مفيدي به بار نخواهد آورد. براي چنين نتيجه‏اي بايد كاري پيشه كرد كه در آن ايمان به يك فرد، به يك مرام يا يك غايت نهفته باشد. عشق نيز اگر منظور از آن وصال محبوب باشد كمالي در شخصيت ما به وجود نخواهد آورد و كاملا شبيه كاري است كه براي پول انجام مي‏دهيم. براي وصول به اين كمال بايد وجود محبوب را چون وجود خود بدانيم و احساسات و نيات او را از آن خود بشماريم ".

نكته ديگري كه بايد تذكر داده شود و مورد توجه قرار گيرد اينست كه گفتيم حتي عشقهاي شهواني ممكن است سودمند واقع گردد، و آن هنگامي است كه با تقوا و عفاف توأم گردد. يعني در زمينه فراق و دست نارسي از يك طرف و پاكي و عفاف از طرف ديگر، سوز و گدازها و فشار و سختيهائي كه بر روح وارد مي‏شود آثار نيك و سودمندي به بار مي‏آورد. عرفا در همين زمينه است كه مي‏گويند عشق مجازي تبديل به عشق حقيقي يعني عشق به ذات احديت مي‏گردد و در همين زمينه است كه روايت مي‏كنند: «من عشق و كتم و عف و مات مات شهيدا». " آنكه عاشق گردد و كتمان كند و عفاف بورزد و در همان حال بميرد، شهيد مرده است ". اما اين نكته را نبايد فراموش كرد كه اين نوع عشق با همه فوائدي كه در شرائط خاص احيانا به وجود مي‏آورد قابل توصيه نيست، واديي است بس خطرناك. از اين نظر مانند مصيبت است كه اگر بر كسي وارد شود و او با نيروي صبر و رضا با آن مقابله كند، مكمل و پاك كننده نفس است، خام را پخته و مكدر را مصفي مي‏نمايد، اما مصيبت قابل توصيه نيست. كسي نمي‏تواند به خاطر استفاده از اين عامل تربيتي، مصيبت براي خود خلق كند، و يا براي ديگري به اين بهانه مصيبت ايجاد نمايد. راسل در اينجا نيز سخني با ارزش دارد. مي‏گويد: " رنج براي اشخاص واجد انرژي چون وزنه گرانبهائي است. كسي كه خود را كاملا سعادتمند مي‏بيند جهدي براي سعادت بشتر نمي‏كند. اما گمان نمي‏كنم اين امر بتواند بهانه‏اي باشد كه ديگران را رنج بدهيم تا به راه مفيدي قدم نهند، زيرا غالبا نتيجه معكوس بخشد و انسان را درهم مي‏شكند. در اين مورد بهتر است خود را تسليم تصادفات كنيم كه در سر راه ما پيش مي‏آيد (2) ". چنانكه مي‏دانيم در تعليمات اسلامي به آثار و فوائد مصائب و بلايا زياد اشاره شده و نشانه‏اي از لطف خدا معرفي شده است، اما به هيچوجه به كسي اجازه داده نشده است كه به اين بهانه مصيبتي براي خود و يا براي ديگران به وجود آورد. به علاوه، تفاوتي ميان عشق و مصيبت هست، و آن اينكه عشق بيش از هر عامل ديگري " ضد عقل " است، هر جا پا گذاشت عقل را از مسند حكومتش معزول مي‏كند. اينست كه عقل و عشق در ادبيات عرفاني به عنوان دو رقيب معرفي مي‏گردند. رقابت فيلسوفان با عرفا كه آنان به نيروي عقل، و اينان به نيروي عشق اتكاء و اعتماد دارند از همين جا سرچشمه مي‏گيرد. در ادبيات عرفاني همواره در اين ميدان رقابت، عقل محكوم و مغلوب شناخته شده است. سعدي مي‏گويد:

نيكخواهانم نصيحت مي‏كنند *** خشت بر دريا زدن بي‏حاصل است

شوق را بر صبر قوت غالب است *** عقل را بر عشق دعوي باطل است

ديگري مي‏گويد: قياس كردم، تدبير عقل در ره عشق چو شبنمي است كه بر بحر مي‏زند رقمي نيروئي كه تا اين حد قدرتمند است و زمام اختيار را از كف مي‏گيرد و به قول مولوي: " آدمي را همچون پر كاهي در كف تندبادي به اين سو و آن سو مي‏كشد " و به قول راسل: " چيزي است كه تمايل به آثارشي دارد " چگونه مي‏تواند قابل توصيه باشد. به هر حال، احيانا آثار مفيد داشتن يك مطلب است و قابل تجويز و توصيه بودن مطلب ديگر است. از اينجا معلوم مي‏شود كه ايراد و اعتراض برخي متشرعين بر برخي از حكماء اسلامي (3) كه اين بحث را در الهيات مطرح كرده‏اند و آثار و فوائد آن را بيان كرده‏اند ناوارد است زيرا طبقه خيال كرده‏اند كه عقيده آن دسته از حكما اينست كه اين مطلب قابل تجويز و توصيه هم هست، و حال آنكه نظر آنها تنها به آثار مفيدي است كه در شرائط تقوا و عفاف به بار مي‏آورد، بدون اينكه آنرا قابل تجويز و توصيه بدانند، درست مانند مصائب و بلايا.

پاورقي:

1 - بوعلي، رساله عشق، و صدرالمتألهين سفر سوم اسفار.

2 - زناشوئي و اخلاق، صفحه. 134

3 - «و من آياته ان خلق لكم من أنفسكم ازواجا لتسكنوا اليها و جعل بينكم مودش و رحمة». (سوره روم، آيه 21).

نرم افزار انديشه مطهرمحصولي از: مركز جهاني نشر فرهنگ و معارف اسلامي مبلغ

نام كتاب: ‏23) جاذبه و دافعه على (ع)‏

تأليف: استاد شهيد علامه مرتضى مطهرى

نام فصل: ‏حصار شكنى (عشق)‏

-------------------------------------------------------------

حصار شكنى

عشق و محبت، قطع نظر از اينكه از چه نوعى باشد - حيوانى جنسى باشد يا حيوانى نسلى و يا انسانى - و قطع نظر از اينكه محبوب داراى چه صفات و مزايايى باشد، دلير و دلاور باشد، هنرمند باشد يا عالم و يا داراى اخلاق و آداب و صفات مخصوص باشد، انسان را از خودى و خودپرستى بيرون مى‏برد. خودپرستى محدوديت و حصار است. عشق به غير مطلقا اين حصار را مى‏شكند. تا انسان از خود بيرون نرفته است ضعيف است و ترسو و بخيل و حسود و بدخواه و كم صبر و خودپسند و متكبر، روحش برق و لمعانى ندارد، نشاط و هيجان ندارد، هميشه سرد است و خاموش، اما همينكه از " خود " پا بيرون نهاد و حصار خودى را شكست اين خصائل و صفات زشت نيز نابود مى‏گردد.

هر كه را جامه زعشقى چاك شد *** او ز حرص و عيب كلى پاك شد

خودپرستى به مفهومى كه بايد از بين برود يك امر وجودى نيست، يعنى نه اينست كه انسان بايد علاقه وجودى نسبت به خود را از بين ببرد تا از خودپرستى برهد. معنى ندارد كه آدمى بكوشد تا خود را دوست نداشته باشد. علاقه به خود كه از آن به " حب ذات " تعبير مى‏شود به غلط در انسان گذاشته نشده است تا لازم گردد از ميان برداشته شود. اصلاح و تكميل انسان بدين نيست كه فرض شود يك سلسله امور زائد در وجودش تعبيه شده است و بايد آن زائدها و مضرها معدوم گردند. به عبارت ديگر اصلاح انسان در كاستى دادن به او نيست، در تكميل و اضافه كردن به او است. وظيفه‏اى كه خلقت بر عهده انسان قرار داده است در جهت مسير خلقت است، يعنى در تكامل و افزايش است نه در كاستى و كاهش. مبارزه با خودپرستى مبارزه با " محدوديت خود " است. اين خود بايد توسعه يابد. اين حصار كه به دور خود كشيده شده است كه همه چيز ديگر غير از آنچه به او به عنوان يك شخص و يك فرد مربوط گردد را بيگانه و ناخود و خارج از خود مى‏بيند بايد شكسته شود. شخصيت بايد توسعه يابد كه همه انسانهاى ديگر را بلكه همه جهان خلقت را در بر گيرد. پس مبارزه با خودپرستى يعنى مبارزه با محدوديت خود. بنابراين خودپرستى جز محدوديت افكار و تمايلات چيزى نيست. عشق، علاقه و تمايل انسان را به خارج از وجودش متوجه مى‏كند. وجودش را توسعه داده و كانون هستيش را عوض مى‏كند و به همين جهت عشق و محبت يك عامل بزرگ اخلاقى و تربيتى است، مشروط به اينكه خوب هدايت شود و به طور صحيح مورد استفاده واقع گردد.

**نرم افزار انديشه مطهرمحصولى از: مركز جهانى نشر فرهنگ و معارف اسلامى مبلغ

نرم افزار انديشه مطهر محصولى از: مركز جهانى نشر فرهنگ و معارف اسلامى مبلغ

نام كتاب: ‏23) جاذبه و دافعه على (ع)‏

تأليف: استاد شهيد علامه مرتضى مطهرى

نام فصل: ‏اكسير محبت‏

-------------------------------------------------------------

اكسير محبت

شعراى فارسى زبان عشق را " اكسير " ناميده‏اند. كيمياگران معتقد بودند كه در عالم، ماده‏اى وجود دارد به نام " اكسير " (1) يا " كيميا " كه مى‏تواند ماده‏اى را به ماده ديگرى تبديل كند. قرنها به دنبال آن مى‏گشتند. شعرا اين اصطلاح را استخدام كردند و گفتند آن اكسير واقعى كه نيروى تبديل دارد عشق و محبت است زيرا عشق است كه مى‏تواند قلب ماهيت كند. عشق مطلقا اكسير است و خاصيت كيميا دارد، يعنى فلزى را به فلز ديگر تبديل مى‏كند. مردم هم فلزات مختلفى هستند: «الناس معادن كمعادن الذهب و الفضة». عشق است كه دل را دل مى‏كند و اگر عشق نباشد دل نيست، آب و گل است.

هر آن دل را كه سوزى نيست دل نيست *** دل افسرده غير از مشت گل نيست

الهى! سينه‏اى ده آتش افروز *** در آن سينه دلى و ان دل همه سوز (2)

از جمله آثار عشق نيرو و قدرت است. محبت نيرو آفرين است، جبان را شجاع مى‏كند. يك مرغ خانگى تا زمانى كه تنهاست بالهايش را روى پشت خود جمع مى‏كند، آرام مى‏خرامد، هى گردن مى‏كشد كرمكى پيدا كند تا از آن استفاده نمايد، از مختصر صدائى فرار مى‏كند، در مقابل كودكى ضعيف از خود مقاومت نشان نمى‏دهد، اما همين مرغ وقتى جوجه دار شده، عشق و محبت در كانون هستيش خانه كرد، وضعش دگرگون مى‏گردد، بالهاى بر پشت جمع شده را به علامت آمادگى براى دفاع پائين مى‏اندازد، حالت جنگى به خود مى‏گيرد، حتى آهنگ فريادش قويتر و شجاعانه‏تر مى‏گردد. قبلا به احتمال خطرى فرار مى‏كرد اما اكنون به احتمال خطرى حمله مى‏كند، دليرانه يورش مى‏برد. اين محبت و عشق است كه مرغ ترسو را به صورت حيوانى دلير جلوه‏گر مى‏سازد. عشق و محبت، سنگين و تنبل را چالاك و زرنگ مى‏كند و حتى از كودن، تيزهوش مى‏سازد. پسر و دخترى كه هيچكدام آنها در زمان تجردشان در هيچ چيزى نمى‏انديشيدند مگر در آنچه مستقيما به شخص خودشان ارتباط داشت، همينكه به هم دل بستند و كانون خانوادگى تشكيل دادند براى اولين بار خود را به سرنوشت موجودى ديگر علاقه‏مند مى‏بينند، شعاع خواسته هاشان وسيعتر مى‏شود، و چون صاحب فرزند شدند به كلى روحشان عوض مى‏شود. آن پسرك تنبل و سنگين اكنون چالاك و پرتحرك شده است و آن دختركى كه به زور هم از رختخواب بر نمى‏خواست اكنون تا صداى كودك گهواره نشينش را مى‏شنود، همچون برق مى‏جهد. كدام نيروست كه لختى و رخوت را برد و جوان را اينچنين حساس ساخت؟ آن، جز عشق و محبت نيست. عشق است كه از بخيل، بخشنده و از كم طاقت و ناشكيبا متحمل و شكيبا مى‏سازد. اثر عشق است كه مرغ خودخواه را كه فقط به فكر خود بود دانه‏اى جمع كند و خود را محافظت كند به صورت موجودى سخى در مى‏آورد كه چون دانه‏اى پيدا كرد جوجه‏ها را آواز دهد، يا يك مادر را كه تا ديروز دخترى لوس و بخور و بخواب و زودرنج و كم طاقت بود با قدرت شگرفى در مقابل گرسنگى و بى‏خوابى و ژوليدگى اندام، صبور و متحمل مى‏سازد، تاب تحمل زحمات مادرى به او مى‏دهد. توليد رقت و رفع غلظت و خشونت از روح، و به عبارت ديگر تلطيف عواطف، و همچنين توحد و تأحد و تمركز و از بين بردن تشتت و تفرق نيروها و در نتيجه قدرت حاصل از تجمع، همه از آثار عشق و محبت است. در زبان شعر و ادب، در باب اثر عشق بيشتر به يك اثر بر مى‏خوريم و آن الهام بخشى و فياضيت عشق است.

بلبل از فيض گل آموخت سخن ورنه نبود اين همه قول و غزل تعبيه در منقارش (3)

 فيض گل گر چه به حسب ظاهر لفظ، يك امر خارج از وجود بلبل است ولى در حقيقت چيزى جز نيروى خود عشق نيست.

تو مپندار كه مجنون سر خود مجنون شد از سمك تا به سماكش كشش ليلى برد (4)

عشق، قواى خفته را بيدار و نيروهاى بسته و مهار شده را آزاد مى‏كند نظير شكافتن اتمها و آزاد شدن نيروهاى اتمى. الهام بخش است و قهرمان ساز. چه بسيار شاعران و فيلسوفان و هنرمندان كه مخلوق يك عشق و محبت نيرومندند.

شق نفس را تكميل و استعدادات حيرت انگيز باطنى را ظاهر مى‏سازد. از نظر قواى ادراكى الهام بخش و از نظر قواى احساسى، اراده و همت را تقويت مى‏كند، و آنگاه كه در جهت علوى متصاعد شود كرامت و خارق عادت به وجود مى‏آورد. روح را از مزيجها و خلطها پاك مى‏كند و به عبارت ديگر عشق تصفيه گر است. صفات رذيله ناشى از خودخواهى و يا سردى و بى‏حرارتى را از قبيل بخل، امساك، جبن، تنبلى، تكبر و عجب، از ميان مى‏برد. حقدها و كينه‏ها را زائل مى‏كند و از بين برمى دارد گو اينكه محروميت و نا كامى در عشق ممكن است به نوبه خود توليد عقده و كينه‏ها كند.

از محبت تلخها شيرين شود *** از محبت مسها زرين شود (5)

اثر عشق از لحاظ روحى در جهت عمران و آبادى روح است و از لحاظ بدن در جهت گداختن و خرابى. اثر عشق در بدن درست عكس روح است. عشق در بدن باعث ويرانى و موجب زردى چهره و لاغرى اندام و سقم و اختلال هاضمه و اعصاب است. شايد تمام آثارى كه در بدن دارد آثار تخريبى باشد ولى نسبت به روح چنين نيست، تا موضوع عشق چه موضوعى، و تا نحوه استفاده شخص چگونه باشد؟ بگذريم از آثار اجتماعيش، از نظر روحى و فردى غالبا تكميلى است، زيرا توليد قوت و رقت و صفا و توحد و همت مى‏كند، ضعف و زبونى و كدورت و تفرق و كودنى را از بين مى‏برد، خلطها كه به تعبير قرآن " دس " ناميده مى‏شود از بين برده و غشها را زايل و عيار را خالص مى‏كند.

شاه جان مر جسم را ويران كند *** بعد و يرانيش آبادان كند

اى خنك جانى كه بهر عشق و حال *** بذل كرد او خان و مان و ملك و مال

كرد ويران خانه بهر گنج زر *** وز همان گنجش كند معمورتر

آب را ببريد و جو را پاك كرد *** بعد از آن در جو روان كرد آب خورد

پوست را بشكافت پيكان را كشيد *** پوست تازه بعد از آنش بردميد

كاملان كز سر تحقيق آگهند *** بى خود و حيران و مست و واله‏اند

نه چنين حيران كه پشتش سوى اوست *** بل چنان حيران كه غرق و مست دوست

پاورقى:

1 - در برهان قاطع درباره اكسير مى‏گويد: " جوهرى است گدازنده و آميزنده و كامل كننده يعنى مس را طلا مى‏كند، و ادويه مفيده فايده‏مند و نظر مرشد كامل را نيز مجازا اكسير مى‏گويند ". اتفاقا در عشق هم هر سه خصوصيت هست، هم گدازنده است و هم آميزنده و هم كامل كننده، لكن وجه شبه معروف و مشهور همين سوم است يعنى تغيير تكميلى. و لذا شعراء گاهى عشق را طبيب و دوا و افلاطون و جالينوس خوانده‏اند. مولوى در ديباچه مثنوى مى‏گويد:

شادباش اى عشق خوش سوداى ما *** اى طبيب جمله علتهاى ما

اى دواى نخوت و ناموس ما *** اى تو افلاطون و جالينوس ما

2 - وحشى كرمانى.

3 - لسان الغيب، حافظ.

4 - علامه طباطبائى.

5 - مثنوى معنوى.